ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ: Τί Προσέχουμε για να έχουμε μια Εποικοδομητική και Επωφελή Χρήση της Μέρος 2ο

Όλγα Γ. Γεριτσίδου, Β.Α., Μ.Α.

Τάνυα Μαρία Γεριτσίδου, Β.Α., Μ.Α.

Έχοντας ήδη πει ορισμένες βασικές αρχές που θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας για κάθε μορφή διασκέδασης και ψυχαγωγίας τόσο για εμάς όσο και για τα παιδιά μας, στο δεύτερο μέρος αυτής της σειράς άρθρων θα ασχοληθούμε αποκλειστικά με την τηλεόραση.

Ως τηλεόραση θεωρούμε κάθε εφαρμογή προβολής τηλεοπτικών προγραμμάτων όπου ο χρήστης είναι αποκλειστικά και χωρίς εξαίρεση παθητικός δέκτης των ερεθισμάτων. Δηλαδή, κάθε εφαρμογή όπου δεν μπορούμε να παρέμβουμε στο πρόγραμμα ή την ενημέρωση ή να γίνουμε και εμείς πομποί μηνυμάτων. Δηλαδή δεν μπορούμε να δημοσιοποιήσουμε από την ίδια πλατφόρμα που εκπέμπει το πρόγραμμα την δική μας τοποθέτηση/ συμφωνία/ διαφωνία/ αντίκρουση/ γνώση / πληροφόρηση/ κλπ. σχετικά με αυτό.

Τηλεόραση δηλαδή είναι κάθε λογής κανάλι, από τα κρατικά και τα ιδιωτικά μέχρι τα συνδρομητικά. Τηλεόραση δεν είναι εφαρμογές όπου εμείς ως χρήστες συντάσσουμε και συναρμολογούμε πρόγραμμα προβολής όπως το θέλουμε (π.χ. τα λεγόμενα κανάλια streaming όπως η Netflix, η Hulu, κ.ά.).

Όταν είμαστε παθητικοί δέκτες σε οποιοδήποτε ερέθισμα διατρέχουμε τον κίνδυνο να γίνουμε παθητικοί καταναλωτές πληροφόρησης και  γαλούχησης: να αποδεχόμαστε δηλαδή ό,τι βλέπουμε ως θεμιτό, σωστό, αποδεκτό, έγκυρο ή κανόνα.

Όταν δε τα παιδιά μας εκτίθενται στην τηλεόραση, αυτό το ρίσκο αυξάνεται εκθετικά όσο πιο νεαρά είναι.

Επίσης, η συχνή και πολλές φορές ξαφνική προβολή διαφημίσεων οι οποίες διακόπτουν το πρόγραμμα είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Και αυτό γιατί οι διαφημίσεις είναι κατασκευασμένες έτσι ώστε να εντυπώνονται στον εγκέφαλο αφ’ ενός και να ωθούν τους δέκτες-κοινό να αγοράσουν το προϊόν αφ’ ετέρου. Το επιτυγχάνουν αυτό με το να μεταχειρίζονται άκομψα και έντονα διάφορα στερεότυπα, μοτίβα, όνειρα και κοινωνικούς στόχους ή κοινωνικούς κανόνες και περιορισμούς ως μοχλό πίεσης για άνευ όρων αποδοχή και αγορά του προϊόντος. Δηλαδή, μέσα από τις διαφημίσεις το παιδί μας μπορεί να μάθει ότι μόνο τα αγοράκια παίζουν με σετ χημείας ή μόνο τα κοριτσάκια πρέπει να ενδιαφέρονται για μαγειρική και οικιακή οικονομία. Ο έφηβος μας μπορεί να μάθει ότι για να είναι ‘In’ οι νεαρές κοπέλες πρέπει να βάφονται και να αντιγράφουν μοντέλα μόδας (και στην συμπεριφορά ως διακοσμητικά sex symbols και στον σωματότυπο των άκρων) ενώ για να είναι ‘in’ οι νεαροί άνδρες πρέπει οπωσδήποτε να είναι είτε γιάπηδες-μοντέλα είτε αθλητές είτε ‘bad boys’ ή περιθωριακοί τύποι που ‘σπάνε’ τους κανόνες (χωρίς βεβαίως να διδάσκεται στα παιδιά πώς σπάμε τους κανόνες, πότε, και πώς κρίνουμε ποιους κανόνες να σπάσουμε).

Το κυριότερο πρόβλημα με τις διαφημίσεις στα τηλεοπτικά προγράμματα είναι ότι δεν υπάρχει κανένας τρόπος να ελέγξουμε τί διαφημίσεις πρόκειται να δει το παιδί μας ή εμείς και συνεπώς δεν μπορούμε να προστατέψουμε προληπτικά από αυτές όταν βλέπουμε τηλεόραση.

Τέλος, ένα εξαιρετικά στρεσογόνο και υψηλού κινδύνου πρόγραμμα που δεν μπορούμε εύκολα να αποφύγουμε είναι τα νέα/ οι ειδήσεις. Ιδιαιτέρως σε περιόδους κρίσεως όπως αυτή του covid-19 ή παλαιότερα των ‘Μνημονίων’ στην Ελλάδα και διεθνώς, οι ειδήσεις γίνονται ένα πρόγραμμα συχνό, που διαταράσσει την φυσική ροή των προγραμμάτων της τηλεόρασης, επαναληπτικό με φορτισμένη και απόλυτη γλώσσα. Μέσω των ειδήσεων παρουσιάζονται καταστάσεις οι οποίες συχνά στρεβλώνονται ή περιγράφονται με προπαγανδιστική γλώσσα-μήνυμα ενώ πολλές φορές μπορεί η εικόνα που βλέπουμε να μην ταιριάζει ή ανταποκρίνεται στην περιγραφή του παρουσιαστή.

Επειδή τα νέα/ειδήσεις πάντα έχουν αυξημένο κύρος ως έγκυρη πληροφόρηση, ψευδολογίες, παραπληροφόρηση, μυθοπλασίες και προπαγάνδα, καθώς και παράληψη ενημέρωσης ή ολοκληρωμένη παρουσίαση των γεγονότων γύρω από ένα θέμα ανάγονται σε θέσφατο. Αυτό βεβαίως ισχύει και για κάθε δίδαγμα περί κανόνων της κοινωνίας, κοινωνικών και προσωπικών-οικογενειακών ρόλων και διδαγμάτων-στόχων που πρέπει να έχει ένα άτομο για να είναι αποδεκτό από την κοινωνία.

Στην παραφιλολογία των προγραμμάτων τύπου ειδήσεων συμπεριλαμβάνονται φυσικά και τα προγράμματα τύπου reality, τηλεπαιχνίδια που έχουν και κομμάτι reality, talk shows, και ‘πρωϊνάδικα’ διότι κυρίως διδάσκουν τρόπους συμπεριφοράς και σκέψεις, γαλουχόντας τα παιδιά μας και ακόμα και εμάς τους ίδιους χωρίς να το καταλαβαίνουμε, ακόμα και μόνο από την συνεχή έκθεση και συνήθεια μας των ερεθισμάτων, παραδειγμάτων και προτύπων που προβάλλουν.

Πώς λοιπόν προστατευόμαστε από τους κινδύνους της τηλεόρασης;

Καλό είναι βέβαια γενικώς να ελαχιστοποιούμε την έκθεση μας στα τηλεοπτικά προγράμματα όσο το δυνατόν περισσότερο.  Ιδιαιτέρως στην σημερινή εποχή της τεχνολογίας που προσφέρονται πολλές διαφορετικές επιλογές διασκέδασης πολύ καλύτερης ποιότητας σε σχετικά οικονομική τιμή.

Πρακτικά όμως, εάν έχουμε δέκτη τηλεόρασης στο σπίτι είναι απίθανο να θέσουμε στόχο είτε για εμάς είτε για τα παιδιά μας να μην βλέπουμε καθόλου τηλεόραση. Ακόμα περισσότερο εάν έχουμε συνδυάσει την ανοιχτή τηλεόραση ως ‘συντροφιά’.

Το πιο ανώδυνο αλλά και το πιο καλό δεν είναι να αποφύγουμε εντελώς το ερέθισμα στο οποίο εκτίθεται η συντριπτική πλειοψηφία των συμπολιτών μας αλλά να μάθουμε να το χρησιμοποιούμε υπέρ μας συνειδητά και ενεργά.

Αντί δηλαδή να είμαστε παθητικοί δέκτες σε ό,τι έχουν επιλέξει άλλοι για εμάς, να είμαστε εξ επί τούτου ενεργοί κριτές του τί βλέπουμε και να το συζητάμε με τα παιδιά μας ή τον σύντροφο ή την οικογένεια μας:

Τα διαλείμματα που επιβάλλει το ίδιο το τηλεοπτικό πρόγραμμα για να το κάνουμε αυτό ήδη υπάρχουν: οι διαφημίσεις. Πατάμε το mute όταν μπαίνουν διαφημίσεις και σχολιάζουμε μεταξύ μας αυτό που μόλις είδαμε ή αυτό που βλέπουμε ως εξής:

  1. Λέμε τί εντύπωση μας έχει κάνει μέχρι στιγμής το πρόγραμμα και γιατί
  2. Λέμε τί συναισθήματα μας έχει προκαλέσει και γιατί
  3. Εκτιμούμε κατά πόσον ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, είναι ποιοτικό, τίμιο, προπαγανδιστικό, σαχλό, οπισθοδρομικό, εκμαυλιστικό, υποθαλπτικό, παραπλανητικό, κ. ά. και στηρίζουμε την άποψη μας με παραδείγματα ή επιχειρήματα
  4. Εκφράζουμε την άποψη μας για το πώς θα μπορούσε ή θα έπρεπε το πρόγραμμα να ήταν καλύτερο ή σωστό

Ακούμε και τα αντίστοιχα από τα παιδιά μας ή την παρέα/οικογένεια/συντροφιά μας, ζητώντας την γνώμη τους ενεργά εάν δεν την δώσουν αυθόρμητα.

Με αυτό τον τρόπο γινόμαστε εμείς οι κύριοι, κριτές και τιμητές των τηλεοπτικών προγραμμάτων και ακυρώνουμε ένα μεγάλο ποσοστό της επίδρασης τους στο να γαλουχήσουν αυτά τον χαρακτήρα των παιδιών μας ή και των δικό μας.

Επί πλέον, προσπαθούμε να μην παρακολουθούμε τηλεοπτικά προγράμματα άκριτα για πολλές ώρες. Δηλαδή, δεν ενδείκνυται εάν δεν το έχουμε επιλέξει για συγκεκριμένο λόγο (π.χ. δύο ταινίες που θέλουμε όντως να δούμε διαδοχικά, ή ένα παιχνίδι και μια ταινία, κλπ) να βλέπουμε ό,τι έχει προγραμματίσει ένα κανάλι απλά γιατί έχουμε χρόνο να ‘σκοτώσουμε’ ή σαν ‘χαλί’ όταν κάνουμε δουλειές.

Συμφέρει καλύτερα όταν κάνουμε δουλειές να βάλουμε ραδιόφωνο με μουσική ή να επιλέξουμε μια από τις πολλές υπηρεσίες ανάγνωσης κειμένου (audiobook/book reading) εάν θέλουμε κάποιος να μιλάει.